Τα υπόσκαφα ήταν τα μικρά και φτωχικά σπίτια της Σαντορίνης, όπου κατοικούσαν τα πληρώματα των πλοίων και οι φτωχές οικογένειες, σε αντίθεση με τα χτιστά σπίτια των καπεταναίων ή των πλουσίων κατοίκων. Ήταν σπηλαιοειδείς κατοικίες, στενόμακρες, λαξευμένες στη γη, χωρίς θεμέλια, με θολωτή οροφή και στενή πρόσοψη. Άλλοτε λαξεύονταν ολόκληρες μέσα στη γη, άλλοτε διέθεταν και πρόσθετα κτιστά τμήματα. Τα υπόσκαφα σπίτια διατηρούνται ζεστά τον χειμώνα και δροσερά το καλοκαίρι. Επίσης, έχουν εξαιρετική αντοχή στους σεισμούς.
Διαμόρφωση – διακόσμηση
Τα παλιά υπόσκαφα σπίτια συνήθως διαμορφώνονταν σε δύο δωμάτια. Το μπροστινό δωμάτιο περιελάμβανε την κουζίνα και τη σάλα και το πίσω ήταν το υπνοδωμάτιο με έναν κτιστό τοίχο να το χωρίζει από το υπόλοιπο σπίτι. Τα σπίτια φωτίζονταν και αερίζονταν από την πόρτα, τα δύο παράθυρα αριστερά και δεξιά αυτής, καθώς και τον φεγγίτη που βρισκόταν από πάνω της. Ο εσωτερικός διαχωριστικός τοίχος είχε αντίστοιχα ανοίγματα με τον εξωτερικό τοίχο.
Η κουζίνα ήταν άλλοτε εσωτερική και άλλοτε εξωτερική. Το σημείο όπου μαγείρευαν, ήταν η «πυροστιά», η οποία αποτελείτο από δύο πέτρες που ανάμεσά τους έβαζαν ξύλα, άναβαν φωτιά και από πάνω τοποθετούσαν το καζάνι που μαγείρευαν.
Η τουαλέτα βρισκόταν έξω από το σπίτι και ήταν υπερυψωμένη. Στον κενό χώρο που δημιουργείτο από κάτω, έπεφταν τα λύματα, τα οποία μετέφεραν στα χωράφια για λίπασμα.
Η μοναδική πηγή νερού ήταν η «στέρνα». Το βρόχινο νερό που έπεφτε στην αυλή ή στην ταράτσα, περνούσε στις υδρορροές και από εκεί στη στέρνα. Για φίλτρο χρησιμοποιούσαν μικρά ξυλαράκια δεμένα σε μάτσο τα οποία τοποθετούσαν μέσα στις υδρορροές.
Ενδιαφέρον παρουσιάζουν και τα στοιχεία της διακόσμησης, όπως οι λαξευμένες εσοχές, τα χτιστά έπιπλα, οι σκάλες, οι φούρνοι, οι καμινάδες και τα παρτέρια στις αυλές.
Στις περιοχές που χάρη στη μοναδική τους θέα έχουν τώρα τη μεγαλύτερη αξία, παλιά ζούσαν τα φτωχότερα τμήματα του πληθυσμού. Τα φτωχόσπιτα έχουν γίνει πολυτελείς κατοικίες ή πανάκριβα πεντάστερα –συμπλέγματα πολλών υπόσκαφων– με όλες τις ανέσεις και με θέα που κόβει την ανάσα! Η παραδοσιακή διακόσμηση έχει παντρευτεί με σύγχρονα στοιχεία, πισίνες infinity που κυριολεκτικά κρέμονται στα βράχια και ένα σωρό άλλα καλούδια!
