Κατά πολλούς, ο μεγαλύτερος πολιτικός της νεότερης Ελλάδας, που συνέδεσε το όνομά του με το όραμα της Μεγάλης Ελλάδας των Δύο Ηπείρων και των Πέντε Θαλασσών.
Κυριάρχησε στην πολιτική ζωή της χώρας από το 1910 έως το 1936. Προκάλεσε εντονότατα πάθη για πολλά χρόνια, τα οποία αποτυπώνονται στις έννοιες «Βενιζελισμός» και «Αντιβενιζελισμός».
Διετέλεσε επτά φορές πρωθυπουργός της Ελλάδας, συνολικά επί δώδεκα χρόνια και πέντε μήνες.
Ο Ελευθέριος Βενιζέλος γεννήθηκε στις 23 Αυγούστου (11 Αυγούστου με το παλαιό ημερολόγιο) του 1864 στις Μουρνιές Χανίων, το πέμπτο παιδί του εμπόρου Κυριάκου Βενιζέλου και της Στυλιανής Πλουμιδάκη. Η οικογένειά του αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την Κρήτη για την Σύρο το 1866, επειδή είχε αναμιχθεί στην επανάσταση εναντίον των Τούρκων. Έτσι, ο μικρός Ελευθέριος μαθαίνει τα πρώτα του γράμματα εκεί. Τις γυμνασιακές του σπουδές τελείωσε στην Αθήνα και στα Χανιά, όπου επέστρεψε μετά την επανάσταση. Ο πατέρας του ήθελε να τον κάνει έμπορο, μα ο νεαρός προτίμησε να σπουδάσει νομικά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Το 1886 αναγορεύτηκε σε διδάκτορα Νομικής με βαθμό άριστα και αμέσως επέστρεψε στα Χανιά, όπου άρχισε να δικηγορεί και να αναμιγνύεται στην τοπική πολιτική.
Στην Βουλή της Κρήτης, όπου τον έστελνε συνεχώς από το 1887 ως αντιπρόσωπό του ο λαός των Χανίων, διακρίθηκε για τη ρητορική του ευγλωττία και τις πολιτικές του ιδέες. Ανήκε στην παράταξη των Φιλελευθέρων, το «κόμμα των Ξυπόλητων», όπως ήταν γνωστό στην Κρήτη, επειδή το υποστήριζαν οι λαϊκές τάξεις του νησιού. Από τότε ο Βενιζέλος δεν έλειψε από καμία επαναστατική ενέργεια κατά των Τούρκων. Όταν το 1898 οι τέσσερις μεγάλες δυνάμεις (Αγγλία, Γαλλία, Ιταλία, Ρωσία) κήρυξαν την αυτονομία της Κρήτης με Ύπατο Αρμοστή τον πρίγκιπα Γεώργιο της Ελλάδας, ο Βενιζέλος διορίστηκε Σύμβουλος (Υπουργός) Δικαιοσύνης της Κρητικής Πολιτείας. Αργότερα, όμως, ήλθε σε σύγκρουση με τον Γεώργιο. Το 1901 αναγκάστηκε να παραιτηθεί και να κηρύξει την επανάσταση του Θερίσου (10 Μαρτίου 1905), με σκοπό την απομάκρυνση του πρίγκιπα από την Κρήτη και την ένωση της Μεγαλονήσου με την Ελλάδα.
Τον Ιανουάριο του 1891 νυμφεύθηκε στα Χανιά την Μαρία Κατελούζου (1870-1894). Η παρουσία στον γάμο του των προξένων των Μεγάλων Δυνάμεων φανέρωνε το κύρος του εικοσιεπτάχρονου δικηγόρου. Το ζευγάρι εγκαταστάθηκε στο επιβλητικό σπίτι της Χαλέπας και απόκτησε δύο παιδιά, τον εφοπλιστή Κυριάκο Βενιζέλο (1892-1942) και τον στρατιωτικό και πολιτικό Σοφοκλή Βενιζέλο (1894-1964), που έφτασε μέχρι την πρωθυπουργία της χώρας στις αρχές της δεκαετίας του ’50.
Η γέννηση του Σοφοκλή το 1894 έμελλε να είναι μοιραία για την εικοσιτετράχρονη Μαρία, η οποία πέθανε αναπάντεχα από επιλόχεια μόλυνση. Ο πρόωρος θάνατός της συγκλόνισε τον Βενιζέλο, που βρέθηκε ξαφνικά με δύο βρέφη, χωρίς την αγαπημένη του γυναίκα. Απαρηγόρητος από το τραγικό γεγονός, χρειάστηκε αρκετό χρόνο για να ξεπεράσει την απώλεια της συντρόφου του. Έκτοτε και για όλη του τη ζωή, διατήρησε τη χαρακτηριστική γενειάδα, σε ένδειξη πένθους, όπως γίνεται στην Κρήτη.
Η πολιτική μεταβολή στην Ελλάδα, συνεπεία του στρατιωτικού κινήματος στο Γουδή (15 Αυγούστου 1909), τον φέρνει στην Αθήνα κρυφά, κατόπιν πρόσκλησης του «Στρατιωτικού Συνδέσμου». Στην συνέχεια, στις βουλευτικές εκλογές της 28ης Νοεμβρίου 1910, ως αρχηγός του νεοϊδρυθέντος Κόμματος των Φιλελευθέρων, επικράτησε με ευκολία, αφού η παλαιά πολιτική τάξη δήλωσε αποχή από την εκλογική διαδικασία. Αμέσως, ο Βενιζέλος έθεσε σε εφαρμογή ένα ευρύ πρόγραμμα μεταρρυθμίσεων σε όλους τους τομείς, που όμοιό του δεν είχε δει η χώρα στα ογδόντα χρόνια του ελεύθερου βίου της. Η εκσυγχρονιστική πολιτική βούλησή του αποτυπώθηκε στο Σύνταγμα του 1911.
Με την αναδιοργάνωση του στρατού που έκανε με αρχιστράτηγο τον διάδοχο Κωνσταντίνο και την σύναψη της Βαλκανικής Συμμαχίας κέρδισε τους απελευθερωτικούς πολέμους του 1912-1913 κατά των Τούρκων (Α΄ Βαλκανικός Πόλεμος) και των Βουλγάρων (Β΄ Βαλκανικός Πόλεμος). Νωρίτερα, οι Έλληνες του είχαν χαρίσει μία ακόμα εκλογική νίκη στις 11 Μαρτίου 1912.
Το αναδημιουργικό του έργο ήλθε να διακόψει ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος. Ο Βενιζέλος διαφώνησε με τον βασιλιά Κωνσταντίνο για το εάν έπρεπε να αναμιχθεί η χώρα μας αμέσως στον πόλεμο ή να παραμείνει ουδέτερη. Ο αγγλόφιλος Βενιζέλος υποστήριζε την άμεση εμπλοκή της χώρας μας στον πόλεμο, ενώ ο γερμανόφιλος (Γερμανός ήταν…) βασιλιάς προτιμούσε την ουδετερότητα. Είναι η εποχή του βαθύτατου «Εθνικού Διχασμού», που θα επισωρεύσει στην Ελλάδα τραύματα, τα οποία θ’ αργήσουν πολύ να επουλωθούν…
Χαρακτηριστικός ο καταγεγραμμένος διάλογος των δύο ανδρών:
Πρωθυπουργός Βενιζέλος:
«Μεγαλειότατε, με υποχρεώνετε να ομιλήσω ως αντιπρόσωπος της λαϊκής κυριαρχίας. Δεν δικαιούσθε αυτήν την φοράν να διαφωνήσετε μαζί μου».
Βασιλεύς Κωνσταντίνος:
«Υπακούω εις την λαϊκήν ετυμηγορίαν, προκειμένου περί εσωτερικών ζητημάτων. Διά τα μεγάλα εθνικά ζητήματα, εάν έχω ότι ένα πράγμα είναι σωστόν ή όχι, οφείλω να επιμείνω να γίνη ή να μη γίνη, είμαι υπεύθυνος έναντι του Θεού».
Πρωθυπουργός Βενιζέλος:
«Αλίμονον! Εφθάσαμεν έως την θεωρίαν της
ελέω θεού Βασιλείας. Δυστυχής Ελλάς!»
Ο Βενιζέλος παραιτήθηκε από την πρωθυπουργία δύο φορές μέσα στο 1915 και αφού είχε κερδίσει πανηγυρικά τις εκλογές της 31ης Μαΐου. Η διαμάχη των δύο ανδρών κορυφώθηκε τον Νοέμβριο του 1916 με την εκθρόνιση του Κωνσταντίνου και την ανάληψη εκ νέου της πρωθυπουργίας από τον Ελευθέριο Βενιζέλο, που οδήγησε στην έξοδο της Ελλάδας στον πόλεμο στο πλευρό της Αντάντ.
Μετά το τέλος του «Μεγάλου Πολέμου», ο Βενιζέλος επιτυγχάνει ένα ακόμη διπλωματικό θρίαμβο με την υπογραφή στο Παρίσι της Συνθήκης των Σεβρών (27 Ιουλίου 1920), με την οποία δημιουργείται η μεγάλη Ελλάδα «των δύο ηπείρων και των πέντε θαλασσών». Την ώρα, όμως, που ετοιμαζόταν να επιστρέψει θριαμβευτής στην Ελλάδα, έγινε απόπειρα δολοφονίας του στο Παρίσι από φανατικούς του αντιπάλους, η οποία απέτυχε (30 Ιουλίου).
Στις εκλογές της 1ης Νοεμβρίου 1920, μεσούσης της Μικρασιατικής Εκστρατείας, ο Βενιζέλος ηττήθηκε και, έκπληκτος, απογοητευμένος, αναχώρησε από την Ελλάδα, ανακοινώνοντας ότι εγκαταλείπει την πολιτική. Κλήθηκε, όμως, να συνεισφέρει με την διπλωματική του εμπειρία και το διεθνές κύρος που διέθετε, στην διαμόρφωση της Συνθήκης της Λωζάνης (24 Ιουλίου 1923), στην οποία σύρθηκε η ηττημένη Ελλάδα στα πεδία των μαχών της Μικράς Ασίας. Στις 15 Σεπτεμβρίου 1921 νυμφεύθηκε στο Λονδίνο, για δεύτερη φορά, την Έλενα Σκυλίτση (1874-1959), κόρη πλούσιας οικογένειας της Αγγλίας με καταγωγή από την Χίο.
Ο Ελευθέριος Βενιζέλος επανήλθε στην πολιτική σκηνή το 1928, μετά από μία μεγάλη περίοδο αστάθειας, και κέρδισε τις εκλογές της 19ης Αυγούστου. Κυβέρνησε έως το 1932 σε μία ιδιαίτερα δύσκολη περίοδο για την παγκόσμια οικονομία («Κραχ» του 1929). Θα επιτελέσει σημαντικό έργο σε πολλούς τομείς (Ίδρυση Αγροτικής Τράπεζας, Συμβουλίου της Επικρατείας και Εθνικού Θεάτρου, ανέγερση 3.000 σχολικών αιθουσών), αλλά θα χρεωθεί την χρεωκοπία της Ελλάδας τον Απρίλιο του 1932.
Στις εξωτερικές σχέσεις της χώρας συνήψε σύμφωνα φιλίας με την Ιταλία και την Σερβία κι έθεσε τις βάσεις της ελληνοτουρκικής φιλίας με τον Κεμάλ Ατατούρκ (30 Οκτωβρίου 1930). Σε πολλούς, πράξη όχι ιδιαίτερα αρεστή.
Τον Ιανουάριο του 1933 σχηματίζει την τελευταία του κυβέρνηση. Στις εκλογές της 5ης Μαρτίου οι Φιλελεύθεροι ηττώνται και την επομένη ακολουθεί το αποτυχημένο φιλοβενιζελικό κίνημα Πλαστήρα. Στις 6 Ιουνίου έγινε νέα απόπειρα δολοφονίας του από πολιτικούς του αντιπάλους, η οποία και πάλι απέτυχε. Μετά το νέο αποτυχημένο κίνημα των οπαδών του κατά της κυβερνήσεως του Λαϊκού Κόμματος την 1η Μαρτίου 1935, ο Βενιζέλος αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την Ελλάδα και να μην επιστρέψει ποτέ.
Ο Ελευθέριος Βενιζέλος άφησε την τελευταία του πνοή στο Παρίσι, στις 18 Μαρτίου 1936, από εγκεφαλική συμφόρηση. Η σορός του μεταφέρθηκε κατ’ ευθείαν στην Κρήτη, υπό τον φόβο επεισοδίων στην Αθήνα, και ενταφιάστηκε στην γνώριμη γη του Ακρωτηρίου Χανίων, που συνδέθηκε άρρηκτα με την αγωνιστική του παρουσία για την πραγματοποίηση των οραμάτων του.
Χρεώνεται πολλά πράγματα, μα και πιστώνεται ακόμη περισσότερα, αργότερα και από φανατικούς εχθρούς του.
«Ο Βενιζέλος και ο Λένιν είναι οι μόνοι αληθινά μεγάλοι άνδρες της Ευρώπης», θα πει το 1919 ο Άγγλος διπλωμάτης Harold Nicolson.
Το επίγραμμα στον τάφο του Ελευθερίου Βενιζέλου
(λόγια τα οποία είχε απαγγείλει ο ίδιος ως επιτάφιό του στην Βουλή το 1932)
«Ὁ προκείμενος νεκρὸς ἦτο ἕνας ἀληθινός ἄνδρας, μὲ θάρρος μεγάλο, μὲ αυτοπεποίθησιν καὶ δι’ ἐαυτὸν καὶ διὰ τὸν λαόν, τὸν ὁποῖον ἐκλήθη νὰ κυβερνήση. Ἴσως ἔκαμε πολλὰ σφάλματα, ἀλλὰ ποτὲ δὲν τοῦ ἀπέλειψε τὸ θάρρος, ποτὲ δὲν ὑπῆρξε μοιρολάτρης, διότι ποτὲ δὲν ἐπερίμενε ἀπὸ τὴν μοίραν νὰ ἰδῆ τὴν χῶραν του προηγμένην. Ἀλλά ἔθεσε εἰς τὴν ὑπηρεσίαν της ὅλον τὸ πῦρ ποὺ εἴχε μέσα του, κάθε δύναμιν ψυχικὴν καὶ σωματικήν».
Λάθη δεν κάνει μόνον όποιος δεν προσπαθεί· ο Βενιζέλος είναι βέβαιο ότι πέθανε με τον καημό της αποτυχίας της Μικρασιατικής Εκστρατείας. Από τις μεγαλύτερες συμφορές του Ελληνισμού… Αρκεί να συλλογιστεί κανείς ότι το Αιγαίο θα γινόταν λίμνη Ελληνική, με όλες τις θετικές συνέπειες για την πατρίδα μας. Αυτό φοβόντουσαν και οι Άγγλοι, με τον Churchill (θαυμαστή του Βενιζέλου) να λέει στο πολεμικό τους συμβούλιο: «Δεν πρέπει ν’ αφήσουμε τους Έλληνες να γίνουν κράτος πενήντα εκατομμυρίων ανθρώπων!»
